Може ли вештачката интелигенција да чувствува паника и стрес?

Со брзиот развој на вештачката интелигенција, во технолошкиот свет сè почесто се отвора едно необично, но сериозно прашање – дали идните AI системи би можеле да развијат некаква форма на свесност и дали би заслужувале морално внимание?

Ова прашање се наоѓа во центарот на новата област позната како „благосостојба на вештачката интелигенција“ (AI welfare), која ги истражува потенцијалните етички обврски кон високоразвиените AI системи. Темата добива сè поголемо внимание, особено по најновите истражувања на Anthropic, една од водечките компании во развојот на напредни AI модели.

Компанијата формираше посветен тим за благосостојба на моделите, чија задача е да ги анализира AI системите за сигнали на однесување што би можеле да наликуваат на состојби како паника, вознемиреност или стрес.

На 2 април 2026 година, тимот објави истражување со наслов „Концепти на емоции и нивната функција во голем јазичен модел“, во кое беа идентификувани дури 171 различни „емоционални концепти“ поврзани со излезните одговори на моделот.

Истражувачите велат дека целта не е да се тврди дека денешните AI системи навистина чувствуваат емоции, туку да се разбере дали сложените модели развиваат шеми на однесување што можат да бараат подлабока етичка анализа.

Сепак, оваа тема предизвикува силни дебати во академската и технолошката заедница.

Многу технолози и филозофи предупредуваат дека терминот „благосостојба на вештачката интелигенција“ може да биде погрешно интерпретиран. Според нив, денешните јазични модели немаат свест, чувства или вистинско искуство. Тие функционираат како комплексни алгоритми за предвидување на текст и не постојат докази дека можат да страдаат.

Критичарите предупредуваат дека ваквиот речник може да создаде погрешна перцепција кај јавноста – дека вештачката интелигенција веќе поседува човечки или животински карактеристики.

Дополнително, дел од истражувачите стравуваат дека концептот на AI welfare би можел да се злоупотреби од технолошките компании. Според нив, постои ризик одредени штетни грешки, пристрасности или проблематични одлуки на моделите да се претставуваат како „автономни преференции“ на системот, наместо како технички недостатоци за кои компаниите треба да сносат одговорност.

Антропик го вработи истражувачот Кајл Фиш во септември 2024 година како прв специјализиран експерт за оваа област. Неговата работа е насочена кон истражување на моралните и етичките прашања што би можеле да станат клучни со развојот на сè поспособни AI системи.

Иако засега нема научен консензус дали вештачката интелигенција некогаш ќе достигне ниво на свесност, дебатата веќе е отворена. Прашањето повеќе не е само што AI може да направи, туку и дали еден ден ќе мораме да размислуваме за неговите права, ограничувања и етички третман.