Атентатот во Марсеј: Дали Македонците со еден удар сакале да отстранат двајца противници на независна Македонија?

Деведесет и две години по атентатот во Марсеј, останува едно прашање што заслужува повторно историско преиспитување: дали убиството на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ било единствената цел на операцијата или во неа постоела и поширока намера за отстранување на францускиот министер за надворешни работи Луј Барту, еден од највлијателните европски дипломати во тоа време?
На 9 октомври 1934 година, Владо Черноземски, припадник на ВМРО, извршил атентат врз кралот Александар во Марсеј. Во истиот напад смртно бил ранет и францускиот министер Луј Барту.
Вообичаеното историско толкување го претставува Александар како главна цел на атентатот, а Барту како трагична жртва на истиот настан. Но, ако атентатот се разгледа низ пошироката европска геополитика, се отвора дополнително прашање: кој имал поголемо стратегиско значење за европскиот поредок во 1934 година — југословенскиот монарх или францускиот министер што работел на создавање систем на сојузи против растечката германска моќ?

Или, пак, атентатот во Марсеј претставувал единствена историска можност за македонското револуционерно движење со еден удар да постигне две стратегиски цели — да го отстрани југословенскиот монарх, како симбол на репресијата врз Македонците, и истовремено да го елиминира Луј Барту, еден од највлијателните претставници на француската дипломатија и заштитници на европскиот поредок во кој Македонија останала поделена и без право на сопствена држава

Ова прашање не ја менува утврдената улога на Черноземски во атентатот, ниту историски документираната соработка меѓу ВМРО и хрватското усташко движење. Но, отвора простор за анализа на политичките последици и можните интереси на различни европски центри на моќ.
Македонија во сенката на европската дипломатија
За македонската историја, атентатот во Марсеј има посебно значење. Тој се случил во време кога Македонија била поделена меѓу соседните држави, а македонското прашање немало решение што би обезбедило самостојна македонска држава.
По Балканските војни и Првата светска војна, големите сили го прифатиле територијалниот поредок во кој Македонија останала поделена. На Париската мировна конференција во 1919 година не била прифатена идејата за независна Македонија.
Особено значаен е еден американски дипломатски документ од 1919 година, во кој се гледа дека италијанската делегација предложила посебна автономна управа за Македонија во рамките на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Француската делегација се спротивставила на предлогот.

Овој документ е важен затоа што покажува дека македонската автономија била конкретно разгледувана во меѓународните дипломатски преговори, но не била прифатена.
Сепак, потребно е да се направи историска разлика. Париската мировна конференција започнала во 1919 година, а водечка фигура на француската делегација бил Жорж Клемансо. Не е потврдено дека лично Барту ја донел одлуката за отфрлање на македонската автономија. Неговата политичка одговорност треба да се разгледува во контекст на француската државна политика, а не да му се припишува конкретна одлука без документарен доказ.

Зошто Барту можел да биде поважна геополитичка цел?
Во 1934 година Барту бил еден од клучните архитекти на француската надворешна политика. Неговата стратегија била насочена кон создавање широка мрежа на европски сојузи што би го ограничиле зајакнувањето на нацистичка Германија.
Работел на таканаречениот Источен пакт, разговарал со Советскиот Сојуз и настојувал да ги поврзе Франција, државите од Источна Европа и другите европски сили во систем на колективна безбедност. Неговата дипломатска активност е документирана и во американските дипломатски архиви.

За разлика од него, Александар бил монарх на една регионална држава, иако важна за францускиот систем на сојузништва. Оттаму, сосема оправдано е да се постави прашањето дали отстранувањето на Барту би имало пошироки меѓународни последици од убиството на југословенскиот крал.
Но политичката важност на Барту сама по себе не докажува дека тој бил однапред определена цел.
Куршумот што отвора дополнителни прашања
Еден од најнеобичните аспекти на атентатот е токму начинот на кој загинал францускиот министер.
Според историска анализа објавена во францускиот весник Le Monde, истрагата покажала дека куршумот поврзан со ранувањето на Барту бил од калибар што го користела француската полиција, а не од пиштолите на Черноземски. Барту бил ранет во раката и починал поради голема загуба на крв, што е класична полициско искривување.

Но случајот добива дополнителна тежина кога се разгледува во контекст на неговата дипломатска улога.
Интересно е што прашањето за вистинската цел на атентатот веќе постои и во научната литература. Во историски труд на Данутa Гибас-Кшак експлицитно се разгледува дилемата дали целта бил Александар или Барту, иако авторката го поврзува нападот со соработката меѓу македонските и хрватските револуционерни и сепаратистички структури.

Македонското прашање што Европа го остави нерешено
Од македонска перспектива, атентатот не може да се разгледува одвоено од политиката на Кралството Југославија кон Македонците и од одлуките на големите сили.
За Македонците, кралот Александар не бил само странски монарх. Тој бил олицетворение на државен систем што го негирал посебниот македонски национален идентитет и спроведувал политика на централизација и србизација во Вардарскиот дел на Македонија.
Но постоел и поширок проблем: европските сили го одржувале поредокот во кој македонското прашање било подредено на нивните стратегиски интереси.
Токму тука се отвора најинтересната историска теза.
Дали Черноземски го нападнал Александар како симбол на југословенската окупација над Македонија, додека други меѓународни актери можеби имале интерес од отстранување на Барту, човекот што настојувал да ја преуреди европската безбедносна архитектура?
Тоа е легитимна истражувачка хипотеза, но не и утврден историски факт. За нејзино потврдување би биле потребни докази за претходно планирање на убиството на Барту, наредби или комуникации меѓу организаторите и евентуалните надворешни покровители.
Деведесет и две години подоцна — прашање што останува отворено
Атентатот во Марсеј го отстранил југословенскиот крал Александар, но истовремено Франција изгубила еден од своите најактивни дипломати во пресрет на големите европски судири.
За македонската историја, Черноземски останува фигура тесно поврзана со борбата за Независна Македонија. За европската историја, Марсеј е место каде што во еден напад загинале двајца политички актери со различна, но значајна улога.
Затоа, покрај прашањето кој го извршил атентатот, заслужува внимание и прашањето кому му одговарала смртта на Барту и дали неговото отстранување било случајна последица или дел од поширока замисла.
Историските докази засега посилно ја поткрепуваат тезата дека непосредна цел бил Александар. Но геополитичкото значење на Барту, дипломатските судири од 1934 година и необичните околности на неговата смрт се доволна причина ова прашање да продолжи да се истражува.